تعالى اين آيت فرستاد . ابو على گفت : مراد آن الطاف است كه خداى تعالى كرد با صحابهء رسول تا با او ثبات كردند و دشمن را از او دفع كردند . بعضى دگر گفتند : مراد آن است كه دشمنان رسول را و اعداى دين را خداى تعالى دفع كرد به اشغال و امراض و موانع و حوايل و تعازى ( 1 ) و مرگ رؤسا و مقدّمان و ديگر اسباب شواغل . عبد اللَّه عبّاس گفت : مراد آن است كه جماعتى جهودان دعوتى ساختند و بيامدند و تقرّب كردند و لابه كردند ( 2 ) و رسول - عليه السّلام - از كرم خلق خود و طمع ايمان ايشان اجابتى بكرد و غرض ايشان آن بود كه رسول را بكشند . جبرئيل آمد و رسول را خبر داد از عزم و مكر ايشان . چون بازآمدند و معاودت كردند رسول - عليه السّلام - گفت : خداى مرا خبر داد از انداخت و كيد شما ، من اين جا ( 3 ) نمىآيم و كيد ايشان باطل شد . پس خداى تعالى بر سبيل منّت اين آيت فرستاد . بعضى دگر گفتند : سبب نزول ( 4 ) آيت آن بود كه رسول - عليه السّلام - در غزاة بنى النّخله ( 5 ) به وقت نماز باصحابش ( 6 ) نماز تمام مىكرد چه هنوز نماز خوف نيامده بود . كافران طمع كردند كه غدرى كنند و بر ايشان حمله برند ( 7 ) و قتل كنند گروهى را ، خداى تعالى رسول را - عليه السّلام - اعلام كرد و آيت نماز خوف فرستاد . و بيان اين قصّه و نماز خوف در سورة النّساء گفتيم . و ذكر ضدّ نسيان بود . و گفته‌اند : حضور النّفس المعنى ( 8 ) و مراد از او ( 9 ) علم باشد . و ذكر گفتار باشد من قوله - عليه السّلام - من ذكره فقد شكره . و مراد از اين جا ( 10 ) تذكر است و آنچه مرجع او علم باشد ، جز كه علم عامتر است از ذكر چه ذكر علمى باشد بعد النّسيان براى آن كه در نقيض نسيان مستعمل بود . و فرق از ميان « ذكر » و « خاطر » آن است كه خاطر مرور المعنى على

--> ( 1 ) . كذا در همهء نسخه‌ها ، چاپ شعرانى ( 4 / 138 ) : تغازى . ( 2 ) . لت و رسول را بخواندند . ( 3 ) . همهء نسخه بدلها بجز مت : آن جا . ( 4 ) . مر اين . ( 5 ) . مت : بطن النّحل . ( 6 ) . مر : با اصحابش . ( 7 ) . آج ، لب ، مر ، لت : حمله كنند . ( 8 ) . وز ، تب ، لت : حضور المعنى للنفس ، آج ، لب حضور للنفس المعنى . ( 9 ) . لت : مراد به معنى . ( 10 ) . وز ، تب ، آج ، لب ، لت : مراد اين جا .